Το πανηγύρι της Παναγιάς της Ελεούσας στην Πλάκα



DSCN0657Γράφει ο Γιάννης Πουλάκης –
Το πανηγύρι της Παναγιάς της Ελεούσας στην Πλάκα, τα παλιά χρόνια ήταν το πιο μεγάλο κοινωνικό γεγονός στον Πόρο.
Πήρε τα πρωτεία από το άλλο μεγάλο πανηγύρι που γινόταν παλιά στην Παναγία στο Βίδι και μάζευε όλο τον κόσμο του Πόρου και ολόκληρης της γύρω περιοχής. Είχαμε βέβαια κι άλλα πανηγύρια και μικροπανήγυρα όλο το χρόνο. Αυτά έσπαζαν λίγο τη μονοτονία κι αλάργευαν κάπως το φάντασμα της ανίας που πιλάτευε τα χρόνια εκείνα τον κόσμο της επαρχίας.
Η εικόνα της Παναγιάς της Ελεούσας είναι θαματουργή κι επικρατεί η άποψη πως είναι έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Όπως λένε μερικοί παλιοί Ποριώτες κι αναφέρει στο βιβλίο του «Καλαβρία-Σφαιρία- Πόρος-Γαλατάς-Μέθανα-Τροιζήνα» ο Ποριώτης δημοσιογράφος Β. Κουτουζής, ήρθε από την Κωνσταντινούπολη με τον πιο παράδοξο τρόπο, κολλημένη στα σανιδένια πλευρά ενός καϊκιού!
«Πάνε τώρα πάνω από ογδόντα τόσα χρόνια, γύρω στα 1920, που ένας Ποριώτης ναύτης, με το επώνυμο Αϊβαλιώτης, ενώ βρισκόταν με το καΐκι του στην Πόλη, είδε στον ύπνο του, ότι σ’ ένα πηγάδι υπήρχε μια εικόνα. Δεν έδωσε σημασία. Όμως το άλλο βράδυ, είδε πάλι στον ύπνο του τη Παναγιά να του δείχνει το πηγάδι, που στον πάτο του ήταν η εικόνα. Ταραγμένος την άλλη μέρα πήγε πρωί-πρωί, στο πηγάδι και βρήκε την εικόνα της Παναγιάς της Ελεούσας. Την πήρε στο καΐκι, αλλά ο καπετάνιος, άνθρωπος άθρησκος και βλάστημος την άρπαξε από τα χέρια του ναύτη και την πέταξε στη θάλασσα. Με μεγάλη έκπληξη όμως όταν έφτασαν στον Πόρο είδαν την εικόνα να είναι κολλημένη στο καΐκι σαν πεταλίδα. Όλοι σταυροκοπήθηκαν και κατάλαβαν ότι η εικόνα είναι θαυματουργή. Κάποιος Μαρίνος, που ήταν μανάβης στον Πόρο και μάλλον λεγόταν Καραδήμας, δώρισε το οικόπεδο στην Πλάκα για να χτιστεί το μικρό εκκλησάκι. Εκεί τοποθέτησαν την θαυματουργή εικόνα της Παναγιάς της Ελεούσας. Από τότε, κάθε χρόνο στις 4 Ιουνίου γιορτάζεται η μνήμη της και παλιά γινόταν το πιο μεγάλο πανηγύρι της περιοχής».
DSCN0659
Η πραγματική όμως ιστορία της θαυματουργής αυτής εικόνας της Παναγίας της Ελεούσας, όπως εξακρίβωσα και όπως αφηγούνται αυτοί που γνωρίζουν την πραγματική ιστορία της εικόνας, είναι τελείως διαφορετική.
«Στις αρχές της δεκαετίας του 20, το καΐκι του καπετάν Φάρσα βρισκόταν στη Σμύρνη για να φορτώσει. Εκεί κάποια μέρα παρουσιάστηκε ένας Τούρκος και είπε στο ναύτη Αϊβαλιώτη, πως σ’ ένα χριστιανικό σπίτι της περιοχής οι Τούρκοι είχαν σφάξει όλους τους ιδιοκτήτες του και στο σπίτι είχαν παραμείνει πολλές ωραίες εικόνες και τον προέτρεψε να πάει να τις πάρει για να τις γλυτώσει από την καταστροφή.
Πράγματι αυτός, μαζί μ’ έναν άλλο ναύτη, πήγαν στο σπίτι που τους υπέδειξε ο Τούρκος, βρήκαν τις εικόνες και διάλεξαν δυο της Παναγίας. Τη μία την έφερε ο Αϊβαλιώτης στον Πόρο κι έκτισε την εκκλησία στην Πλάκα, όπου και την τοποθέτησε και την άλλη εικόνα την πήγε κάποιος στο Βόλο».
DSCN0662
Από τότε, κάθε χρόνο, στις 4 Ιουνίου, γιορτάζεται η μνήμη της και παλιά γινόταν το μεγαλύτερο πανηγύρι της περιοχής. Αξιοσημείωτο είναι πως την ημερομηνία αυτή γιορτάζεται η μνήμη της Παναγίας της Ελεούσας μόνο στον Πόρο και πουθενά αλλού σ’ ολόκληρη την επικράτεια.
Αργότερα η οικογένεια Αϊβαλιώτη πήρε τη θαυματουργή εικόνα σε μια κλινική της Αθήνας, τάμα σε άρρωστο που έγινε καλά κι από τότε η εικόνα αυτή λείπει από το τόπο μας. Το εκκλησάκι όμως έμεινε εκεί, μέσα σε ειδυλλιακή τοποθεσία, δύο βήματα από τη θάλασσα και λίγο πριν αρχίσει η ανηφόρα για το Λεμονοδάσος. Είναι και η εποχή τέτοια, στην καρδιά της άνοιξης, που η φύση οργιάζει.
DSCN0663
Από την παραμονή της γιορτής ο κόσμος ετοιμαζόταν για το πανηγύρι. Οι Ποριώτες ξουραφιζόντουσαν, οι γυναίκες φρεσκοβαμμένες, όμορφες, με πολύ λουλουδικό πάνω στ’ ανοιξιάτικα φουστάνια τους, τα παιδιά φορούσαν τα καλά τους κι όλοι κατέβαιναν «συν γυναιξί και τέκνοις» στην παραλία. Έκαναν ένα περίπατο μέχρι τη Κολώνα και μετά ο κόσμος συνωστιζόταν στις βάρκες για την Πλάκα.
Οι βάρκες λάμνανε και οι μπενζίνες δούλευαν στο φόρτε τους, φωταγωγημένες και σημαιοστολισμένες. Φίσκα κόσμο μαϊνάρανε στην Πλάκα κι Έβγαζαν αράδα Ποριώτες και Ποριώτισσες. Οι χαρτένιες σημαιούλες θορυβούσαν και πεταλούδιζαν όλες μαζί στον αέρα.
DSCN0645
Από το Γαλατά και τα γύρω χωριά Έφταναν μπουλούκια-μπουλούκια, άλλοι με τα πόδια κι άλλοι με αλογομούλαρα. Αυτοκίνητο Ι.Χ. δεν υπήρχε στην εποχή εκείνη ούτε για δείγμα. Μαζευόταν από νωρίς ο κόσμος στη χάρη της, άναβε το κερί, σταυροκοπιόταν και καθάριζε τη ψυχή του.
Κουβάλαγαν και πήγαιναν με χαρά στην Παναγιά καλοζυμωμένα πρόσφορα, σφραγισμένα με τη ξυλένια αγιορείτικη σφραγίδα του δικέφαλου, μπουκαλάκια με λάδι για το καντήλι της, τραχηλιές από λεμονανθούς περασμένους σε κλωστή και στεφάνια με γαρούφαλλα, βασιλικό, γιασεμιά κι άλλα λουλουδικά. Άστραφτε από πάστρα και μοσχοβολούσε από τα λουλούδια το εκκλησάκι της Παναγιάς.
Μόλις τέλειωνε ο εσπερινός κι έπεφτε σιγά-σιγά το σκοτάδι, όλος ο τόπος μπρος και πίσω από την εκκλησία γιόμιζε από τραπέζια και πάγκους, μικροπωλητές και παραμάγαζα. Οι πάγκοι τιγκαρισμένοι με κάθε είδους παιχνίδια, μικροαντικείμενα, ρούχα, μπάλες και ζαχαρωτά. Παιχνιδιατόροι με ρουλέτες κι άλλοι που είχαν σε κύκλο σωρό μπουκάλια με ποτά κι ο κόσμος να προσπαθεί να περάσει στο λαιμό της μπουκάλας τους κρίκους για να την κάνει δική του. Άλλοι ψάρευαν σε μεγάλες βούτες μικρά πλαστικά παπάκια που είχανε στη κοιλιά τους νούμερα, που αντιστοιχούσαν σε διάφορα μικροδώρα. Μικροπουλητάδες με σφυρίχτρες χαρτένιες κι άλλα μικρά πλαστικά ή κεραμιδένια κανατάκια πού ‘βαζαν μέσα τα παιδιά νερό, φύσαγαν από το μπροστινάρι τους κι αυτά σφύριζαν με χίλιες φωνές, σαν αηδόνια.
DSCN0670
Κλαρίνα, βιολιά, ταμπούρλα, πίπιζες, σαντούρια «χαλούσαν» τον κόσμο, ενώ τα χοιρινά και τα’ αρνοκάτσικα που ψήνονταν στη σούβλα μοσχομύριζαν και οσμές γαργαλιάρες γιόμιζαν τον αέρα, που σκαντάλιζαν ακόμα και νηστευόμενο Δεσπότη.
Τότε ο κόσμος μόνο στα πανηγύρια ξεφάντωνε και το πανηγύρι της Πλάκας ήταν το μεγάλο κοσμικό γεγονός, όχι μόνο του Πόρου, αλλά και όλης της περιοχής. Αντάμωναν λοιπόν εκεί όλοι για να διασκεδάσουν με μπόλικο κρασί, ζωντανή μουσική από ντόπιους και ξένους μουζικάντηδες και χορό. Έβλεπες εκεί το πλήθος να συνωστίζεται σ’ ένα ατέλειωτο πήγαινε-έλα, τα φαγοπότια, τις παραγγελίες, τα παζαρέματα, τα προξενιά, τις παρεξηγήσεις και τα τσακώματα. Μαζευόταν ο κόσμος και ξαμολιόταν σαν ξεκαπίστρωτο πουλάρι, κάτω από τις ελιές, τις καρυδιές και τις λεμονιές, μερακλωμένος από τις σαϊτιές του βιολιού του Σωτηράκη του Αντωνίου, του σαντουριού του Σταμάτη του Φράγκου, του κλαρίνου και του μπουζουκιού ντόπιων και ξένων οργανοπαιχτών. Τα όργανα έπαιζαν ανεβασμένα σε μια πρόχειρη εξέδρα. Ο κόσμος γλεντούσε με δημοτικά τραγούδια, έτρωγε κι έπινε. Χόρευε και στριφογύριζε στον τσάμικο, στο συρτό και τον καλαματιανό. Θυμάμαι το Γιάννη το Μακρή παιδόπουλο αλλά κι άλλους χορευτάδες, πως σαλτάριζαν στο τσάμικο στον αέρα, κάτω από το μαντήλι του δεύτερου χορευτή σαν τριβέλια, λες και ήθελαν να τρυπήσουν τη γης ή να βιδωθούν στον αέρα, με ψαλιδιές και τ’ άλλα τσαλίμια και να φτάσουν μέχρι τον ουρανό. Όλοι κοίταζαν με θάμαξη, με καμάρι και με παλαμάκια και ξεφωνητά. Ο τόπος ξεφταλαγιαζόταν μέχρι ψηλά στο Λεμονοδάσος. Τα μεγάφωνα ήταν στερεωμένα πάνω στις ελιές και το γλέντι κρατούσε μέχρι νωρίς το πρωί που άρχιζε ο παπάς τη λειτουργία.
Με το απολείτουργο έβλεπες μια μερμηγκιά από κόσμο που πηγαινοερχόταν από την εκκλησία μέχρι την παραλία και χάζευε με τα βλεπούμενα. Έβλεπες εκεί αξιωματικούς του ναυτικού από το Προγυμναστήριο με τις στολές τους και τα σπαθόλουρα κορδωμένους σα να ‘χαν καταπιεί παλούκι, βλέπανε «αφ’ υψηλού» το ανθρωπομάνι και καμάρωναν. Στα γύρω δέντρα δεμένα με τα καπιστρόσχοινα δεκάδες αλογομούλαρα, βαρούσαν με τις ουρές τους τις αλογόμυγες.
DSCN0668
Γυναικούλες μαυροφορεμένες κι άλλες με σφιχτοδεμένο το κεφαλομάντηλο έκαναν με κατάνυξη το σταυρό τους και περίμεναν με καρτερικότητα ν’ απολύσει ο παπάς τη λειτουργία, να πάρουν τ’ αντίδωρο. Μυξιάρικα τραβερσάρανε όπου έβλεπαν τους πάγκους με τα μελωμένα παστέλια, τις ζαχαρωμένες καραμέλες, τα πολύχρωμα παιχνίδια κι άλλα μπιχλιμπίδια που αράδιαζαν, ο Κουμπής με την κυρά-Αθηνά και άλλοι μικρομαγαζάτορες.
Αυτό κράτησε μέχρι το 1960, μετά άρχισε να σβήνει. Άλλοι καιροί, άλλα ήθη, άλλα έθιμα. Με το καιρό και το πανηγύρι της Πλάκας ξέφτισε, έχασε το χρώμα και την αίγλη που του ‘χε δώσει ο λαός. Σήμερα ήρθαν άλλες διασκεδάσεις, άλλος τρόπος ζωής, άλλος κόσμος.
Μερικά άλλα πανηγύρια γινόντουσαν στον Άγιο Παντελεήμονα στο Λεμονοδάσους (πάνω από του Καρδάση), του Σωτήρος και της Παναγίας. Αλλά της Πλάκας ήταν το πιο γραφικό και ενδιαφέρον, γιατί είχε μια μοναδικότητα.
Τώρα γίνεται μια προσπάθεια να το ανα¬βιώσουν. Γιατί τα πατροπαράδοτα ήθη και έθιμα, οι παραδόσεις και η ντόπια ιστορία μας, είναι άφθαρτα στολίδια της ανθρώπινης υπόστασης και πρέπει να κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά για να μη χάσουμε τελικά και εμείς τις ρίζες μας.-

Πολλές πληροφορίες προσέφεραν παλιοί Ποριώτες και τις περισσότερες ο μπάρμπα Μήτσος ο Νόσης, τον οποίο κι ευχαριστώ.
Γιάννης Πουλάκης




Comments (3)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. ΜΑΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΟΥ says:

    Την γνήσια εικόνα «Της Παναγία Ελαιούσας » την έχουν οι απόγονοι του ….. Είχα την τύχη πριν μερικά χρονιά να βρεθώ με μια συμπατριώτισσα μας στο χώρο όπου φυλάσσετε …… χωρίς να ξέρω για την εικόνα μου διηγήθηκε όλη την ιστορία!!!!!! …. Κάθε χρόνο στις αρχές του καλοκαιριού την λειτουργούν σε παρεκκλήσι των Αθηνών … με πολύ μεγάλη ευλάβεια….

  2. Ιωάννης Πουλάκης says:

    Μαρία καλημέρα. Αν ξέρεις την πραγματική ιστορία της εικόνας γράψτη για να αναδιαρθρώσουμε το παραπάνω κείμενο.
    Όπως βλέπεις περισσότερη σημασία δίνω στα του πανηγυριού, στα ήθη και τα έθιμα και λιγότερο στην ιστορία της εικόνας, που έχω ακούσει από παλιούς Ποριώτες καμιά δεκαριά εκδοχές. Στη λαογραφία έτσι γίνεται ο ένας συμπληρώνει τον άλλον.

  3. Χρήστος says:

    Γιατί είναι στην Αθήνα και όχι στην πλάκα?

Σχολιάστε