Η Δύναμη της Συνήθειας: Γιατί η μάχη κατά του καπνίσματος μπορεί να είναι πιο σημαντική απ’ όσο πιστεύουμε



Του Γιάννη Λαγού*

Τελευταία άνοιξε και πάλι η κουβέντα για το τσιγάρο στην χώρα μας. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος η κουβέντα αφορά την απαγόρευση του καπνίσματος στους δημόσιους και όχι μόνο χώρους. Δεν είναι η πρώτη φορά. Αυτή η μάχη έχει δοθεί και δυστυχώς έχει χαθεί, αρκετές φορές στο παρελθόν. Αυτή τη φορά όμως, είναι ζωτικής σημασίας η μάχη κατά του καπνίσματος να είναι νικηφόρα. Για λόγους που ίσως να μην έχουμε σκεφτεί.

Η προσπάθεια για το έλεγχο του καπνίσματος στην Ελλάδα ξεκίνησε πριν από πάνω από εκατό εξήντα χρόνια. Το Άρθρο Α’ του βασιλικού διατάγματος της 31ης Ιουλίου 1856 απαγόρευε το κάπνισμα από όλους τους υπαλλήλους και υπηρέτες του Κράτους εντός των δημοσίων γραφείων και καταστημάτων. Και από τον Σεπτέμβρη του 2010, ένας νέος και ίσως ο πιο αυστηρός αντικαπνιστικός νόμος που έχει δει η χώρα, απαγορεύει το κάπνισμα και την κατανάλωση προϊόντων καπνού σε όλους τους κλειστούς δημόσιους χώρους, μεταφορικά μέσα, χώρους εργασίας. Ακόμα και στα ιδιωτικά μέσα μεταφοράς εφόσον ταξιδεύει επιβάτης κάτω των δώδεκα ετών. Παρόλα αυτά, η Ελλάδα παραμένει η χώρα με το υψηλότερο ποσοστό καπνιζόντων στην Ευρωπαϊκή Ένωση¹. Επίσης εχει και τα υψηλότερα επίπεδα παραβατικότητας σε σχέση με το κάπνισμα.

Η ιδέα ότι μια μέρα θα μπορούμε να δουλέψουμε, να ταξιδέψουμε, να διασκεδάσουμε, να γιατρευτούμε σε ένα περιβάλλον χωρίς καπνό, συνεχίζει να μοιάζει σαν μακρινό όνειρο. Να ακούγεται σαν κακόγουστο αστείο. ‘Έχει περάσει πάνω από ένας αιώνας από το διάταγμα του βασιλιά Όθωνα και η συμπεριφορά όλων μας, πολιτών και κυβερνώντων, συνεχίζει να παραμένει αιώνια (στην κυριολεξία) προβληματική. Συνεχίζουμε αν αδυνατούμε να εφαρμόσουμε τους νόμους και να ελέγξουμε τις παραβάσεις και τους παραβάτες. Και αυτό είναι πρωτίστως πρόβλημα συμπεριφοράς και κουλτούρας. Πιστεύω ότι η μάχη κατά του καπνίσματος πρέπει να κερδηθεί πάση θυσία. Όχι τόσο για το δεδομένο καλό που θα κάνει στην υγεία και την αισθητική όλων μας, όσο γιατί θα σηματοδοτήσει την απαρχή σημαντικών αλλαγών στα πρότυπα της συμπεριφοράς μας, που θα οδηγήσουν στις τόσο απαραίτητες αλλαγές της κουλτούρα μας.
Το κάπνισμα είναι αυτό που η επιστήμη ονομάζει θεμελιώδης συνήθεια (keystone habit). Σήμερα γνωρίζουμε ότι όταν μια θεμελιώδης συνήθεια αλλάζει, πυροδοτεί σειρά αλλαγών στις αυτόματα μοτίβα της συμπεριφοράς του ανθρώπου που έχουν την δυναμική να μεταμορφώσουν δραστικά την ζωή του προς το καλύτερο. Στο βιβλίο του Η Δύναμη της Συνήθειας, ο Τσαρλς Ντούχιγκ δίνει το παράδειγμα της Λίζα Άλεν, μιας κοπέλας τριάντα τεσσάρων χρονών που άρχισε να καπνίζει και να πίνει στα δεκαέξι. Για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της αντιμετώπιζε προβλήματα παχυσαρκίας, ενώ δεν μπορούσε να μείνει σε μια δουλειά για πάνω από λίγους μήνες και μέχρι τα εικοσιπέντε της είχε συσσωρεύσει χρέη χιλιάδων δολαρίων. Η σημερινή εικόνα της ωστόσο είναι τελείως διαφορετική. Είναι αδυνατισμένη, γεμάτη ενέργεια και ζωντάνια, έχει το καλογυμνασμένο σώμα ενός δρομέα και δείχνει δέκα χρόνια νεότερη σε σχέση με παλιότερες φωτογραφίες της. Δεν χρωστάει, δεν πίνει και ήδη διανεύει τον τέταρτο χρόνο δουλείας σε μια εταιρεία γραφικών τεχνών. «Πόσος καιρός έχει περάσει από το τελευταίο τσιγάρο;» ρώτησε ένας από τους γιατρούς. «Σχεδόν τέσσερα χρόνια», απάντησε, «και από τότε έχω χάσει τριάντα κιλά και έχω λάβει μέρος σε μαραθώνιο». Επίσης, είχε αγοράσει σπίτι και είχε ξεκινήσει μεταπτυχιακές σπουδές.

Η Λίζα ήταν ένα από τα είκοσι τέσσερα άτομα, όλοι πρώην καπνιστές, αλκοολικοί, άνθρωποι που υπέφεραν από χρόνια βουλιμιά, υπερκατανάλωση, η άλλες καταστροφικές συνήθειες, που συμμετείχαν στην επιστημονική έρευνα. Το κοινό τους σημείο ήταν ότι όλοι είχαν καταφέρει να ξαναφτιάξουν την ζωή τους μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα και οι ερευνητές ήθελαν να μάθουν πώς το κατάφεραν. Η ερευνητική ομάδα περιελάμβανε νευρολόγους, ψυχολόγους, γενετιστές, κοινωνιολόγους, που για τρία χρόνια μετρούσαν τις ζωτικές ενδείξεις των υποκειμένων, παρακολουθούσαν τις καθημερινές τους συνήθειες με κάμερες, έκαναν περιοδικές εξετάσεις αίματος και αναλύσεις DNA, παρακολουθούσαν την λειτουργιά του εγκεφάλου τους σε πραγματικό χρόνο και μελετούσαν τα ηλεκτρικά ερεθίσματα στον εγκέφαλο τους ενώ τους εκθέταν σε διάφορους πειρασμούς όπως το τσιγάρο και το φαγητό. Αυτό που έψαχναν ήταν να κατανοήσουν πως οι ανθρώπινες συνήθειες λειτουργούν και πώς επηρεάζουν την νευρολογία του ανθρώπινου εγκέφαλου. Ήθελαν να δουν τι ακριβώς συνέβη στην βιολογία των υποκειμένων και επήλθαν τόσο δραστικές αλλαγές στις συνήθειες τους.

Η ερευνά έδειξε ότι η ζωή της Λίζας άρχισε να αλλάζει δραματικά την στιγμή που έπεισε τον εαυτό της ότι πρέπει να κόψει το τσιγάρο. Το γιατί το αποφάσισε δεν έχει σημασία. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι, για λόγους που η επιστήμη τώρα αρχίζει να καταλαβαίνει, αυτή η μικρή μεταβολή στην αντίληψη της Λίζας –η πεποίθηση δηλαδή ότι πρέπει να σταματήσει το κάπνισμα –πυροδότησε μια σειρά από αλλαγές που επηρέασαν κάθε πτυχή της ζωής της. Μέσα σε έξι μήνες αντικατέστησε το τσιγάρο με το τζόκινγκ. Αυτό με την σειρά του την έσπρωξε να αλλάξει την διατροφή της και να υιοθετήσει έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής. Άρχισε να κοιμάται καλύτερα, άλλαξε το τρόπο που δούλευε, ξεκίνησε αποταμίευση, έκανε σχέδια για το μέλλον. Μέσα σε λίγους μήνες άρχισε να τρέχει ημιμαραθώνιο, μετά μαραθώνιο, πήγε ξανά στο σχολείο, αγόρασε σπίτι, αρραβωνιάστηκε. Όταν κάποια στιγμή την στρατολόγησαν στην έρευνα και οι επιστήμονες άρχισαν να μελετούν τις εικόνες από τον εγκέφαλό της, ανακάλυψαν κάτι πραγματικά αξιοσημείωτο: τα νευρολογικά μοτίβα που αφορούσαν τις παλιές της συνήθειες είχαν αντικατασταθεί από νέα. Οι επιστήμονες μπορούσαν ακόμα να διακρίνουν την δραστηριότητα στους νευρώνες του εγκεφάλου που είχαν προκαλέσει οι παλιές συνήθειες, όμως αυτές οι παρορμήσεις είχαν γεμίσει από νέες προτροπές.

Καθώς άλλαζαν οι συνήθειες της Λίζας, άλλαζε και ο εγκέφαλος της.

Οι επιστήμονες έχουν πειστεί ότι αυτό που προκάλεσε τη δραστική αυτή μεταμόρφωση, ήταν ότι η Λίζα, χωρίς να το γνωρίζει, εστίασε στην αλλαγή μιας μόνο συνήθειας –να κόψει το τσιγάρο. Το ίδιο συνέβη και στους υπόλοιπους συμμετέχοντες. Όλοι πέρασαν από την ίδια ακριβώς διαδικασία και κατέληξαν στο ίδιο αποτέλεσμα. Συγκεντρώθηκαν στο να αλλάξουν ένα μόνο πρότυπο συμπεριφοράς, μία μόνο θεμελιώδη συνήθεια και αυτό τους εκπαίδευσε στο πως να επαναπρογραμματίσουν το εγκέφαλο τους και να αλλάξουν και άλλες ρουτίνες της συμπεριφοράς τους.

Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας είναι σημαντικά γιατί δείχνουν ότι ο άνθρωπος έχει την ικανότητα όχι μόνο να αντισταθεί, αλλά και να αντιστρέψει την δύναμη της συνήθειας. Το ίδιο ισχύει και για εταιρίες, οργανισμούς, κράτη, την κοινωνία. Εταιρείες όπως οι Procter & Gamble, Starbucks, Alcoa, Target, ήδη εφαρμόζουν πρακτικές βασισμένες στα ευρήματα της έρευνας για να βελτιώσουν τον τρόπο δουλειάς και επικοινωνίας των εργαζόμενων τους. Τώρα γνωρίζουν ότι αν εστιάσουν στην αλλαγή μιας μόνο θεμελιώδους συνήθειας μπορούν να επηρεάσουν τα πρότυπα συμπεριφοράς των εργαζομένων, να διαμορφώσουν την κουλτούρα του οργανισμού και έτσι να βελτιώσουν την καθημερινότητα και παραγωγικότητα όλων.

Το κάπνισμα δεν αποτελεί απλά διακύβευμα υγείας για κάθε καπνιστή και το περιβάλλον του. Αποτελεί διακύβευμα επιτυχίας για την χώρα και το κράτος. Η συλλογική μας καθημερινότητα και παραγωγικότητα θα βελτιωθούν δραματικά όταν αρχίσουμε να αλλάζουμε τις πεποιθήσεις που μας κρατούν πίσω. Όταν καταφέρουμε και εμείς να δαμάσουμε την δύναμη της συνήθειας. Για αυτό και η μάχη κατά του καπνίσματος πρέπει να κερδηθεί πάση θυσία.

*Ο Γιάννης Λαγός είναι μέλος του Δ.Σ του Διεθνούς Ινστιτούτου Αριστείας Διοίκησης Επιχειρήσεων και συνιδρυτής της Humantelligence, του πρώτου συστήματος τεχνητής νοημοσύνης για την αποτύπωση και διαχείριση της συμπεριφοράς και κουλτούρας των οργανισμών. Είναι σύμβουλος του προγράμματος Αριστείας Δημόσιας Διοίκησης των Ενωμένων Αραβικών Εμιράτων και επικεφαλής της κριτικής επιτροπής του διεθνούς διαγωνισμού Σοβαρών Παιχνιδιών και Παιχνιδοποίησης. Βοηθά επιχειρήσεις και οργανισμούς να λύνουν δύσκολα προβλήματα για τον χώρο εργασίας και την αγορά, με την χρήση αναδυόμενων τεχνολογιών.




Comments (1)

Trackback URL | Comments RSS Feed

  1. ΑΡΙΣ ΑΝΤΑΝΗΣ says:

    Εξαιρετικό το κείμενο του κ. Λαγού, και ειλικρινά είναι απορίας άξιος που, μετά από τόσο καιρό που είναι αναρτημένο, δεν βρήκε κανείς να πει μια λέξη για αυτό το θέμα που “καίει”. Τόσος κόσμος χάνεται από αυτή την χειρίστης μορφής έξη, για την οποία μάλιστα, από 20ετίας περίπου, υπάρχει απαγορετική νομοθεσία, που δεν τηρείται.
    <<>>
    Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της νοοτροπίας μας, ως λαού, και πρέπει να μας προβληματίσει. Γιατί με τέτοιες νοοτροπίες ψηφίζουμε κιόλας και επηρεάζουμε και τη ζωή όλων μας. Και βέβαια αναρωτιόμαστε ποιος είναι πιο υπεύθυνος; Αυτός που δεν τηρεί το νόμο ή αυτός που δεν ασκεί και επιβάλλει τις προβλεπόμενες κυρώσεις;
    Ποιος φταίει; Αυτός που φτειάχνει το αυθαίρετο στο Μάτι – ή, για να ρθούμε και στα δικά μας- στο Ασκέλι, στην Αλυκή, στο Λεμονοδάσος και αλλού- ή εκείνος που πχ δίνει την άδεια για το χτίσιμο, φως, νερό, τηλέφωνο, σε μή άρτια οικόπεδα, μέσα στα πεύκα, ή σε ρέματα;
    Και υπάρχει κι ένα άλλο οδυνηρό φαινόμενο: Ο καθένας χτίζει όπως του καπνίσει. (Πχ χρησιμοποιεί, ελαφρά τη καρδία και με εξυπναδίστικη αναίδεια, κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική στα δικά μας μέρη!)
    Δεν θα έπρεπε άραγε να υπάρχει στην αρμόδια Αρχή, ένα γενικό αρχιτεκτονικό σχέδιο για ολόκληρη την περιοχή μας, και για όποιον θέλει να χτίσει να του χορηγείται αυτό το υποχρεωτικό σχέδιο με αυστηρή δέσμευση την απαρέγκλιτη τήρησή του, αφού η εν λόγω Αρχή, θα παρακολουθεί την πορεία του έργου και θα ασκεί το λεγόμενο ‘Follow-up’; Μην πει κανείς ότι είναι ήδη πολύ αργά. Ποτέ δεν είναι πολύ αργά. (Λίγο αργά, είναι.)
    <<>>
    Με αφορμή το άρθρο του Κου Λαγού, για το κάπνισμα, αναλογιζόμαστε ότι μόνοι μας φταίμε για τα δεινά μας. Όχι, αγαπημένοι συμπατριώτες, δεν είμαστε κανονικό κράτος ας μη βαυκαλιζόμαστε. Αντίθετα είναι μεγάλο κρίμα, γιατί εμείς, από την αρχαία εποχή, διδάξαμε σε όλον τον κόσμο αυτά που δεν τηρούμε οι νεοέλληνες. Δεν μπορεί πάντα η τουρκοκρατία να είναι το ελαφρυντικό μας, γιατί ακόμα και οι Τούρκοι το χρησιμοποιούν αυτό ΣΗΜΕΡΑ εναντίον μας.
    <<>>
    Δυό φράσεις ακόμα, σχεδόν ευτράπελες, αφού κανείς δεν έχει το δικαίωμα να κάνει υποδείξεις στους συνανθρώπους του και κατά μείζονα λόγο εγώ. Γι αυτό περιβάλλω τα σχόλιά μου και με μικρή δόση χιούμορ, με το δεδομένο ότι το χιούμορ είναι πολύ σοβαρή υπόθεση στη ζωή μας.
    Πρώτα λοιπόν ζητώ συγγνώμη από τον Κο Λαγό που ίσως θεωρήσει ότι ξέφυγα από το θέμα, αλλά είχαμε ένα γνωστό που του άρεσαν τα αρχαία ρητά και τον θυμήθηκα. Δυστυχώς δεν τα μάθαινε καλά. Κι έτσι αξιότιμε Κε Λαγέ, για τις προεκτάσεις του εν προκειμένω χρήσιμου και καλογραμμένου κειμένου σας, θα τον ακούγαμε να μας λέει: “Ενός κακού… μύδια έρπονται”.
    <<>>
    Προχτές πήγαμε σε μια πισίνα για κολύμπι, γιατί στην πισίνα δεν πας απλώς για μπάνιο, αλλά και για άσκηση. Με μεγάλα τεράστια γράμματα στις οδηγίες χρήσης της πισίνας υπήρχε και μια απαγόρευση, νααααααα με το συμπάθειο: ΑΠΑΓΟΡΕΥΟΝΤΑΙ ΤΑ ΚΑΤΟΙΚΊΔΙΑ ΖΩΑ.
    Μια κυρία είχε φέρει το χαριτωμένο σκυλάκι της. Δεν της είπα τίποτα. Απλώς της έδειξα την πινακίδα, με καλοσυνάτο και ειλικρινές χαμόγελο.
    Μπορείτε να μαντέψετε την πολύ σύντομη συνέχεια; Με κοίταξε με βλέμμα δολοφονικό και μου είπε:
    -Δεν πας να κάνεις καμιά δουλειά, χριστιανέ μου; Άσε μας στην ησυχία μας μη σου πω τίποτα ακόμα χειρότερο. Άντε τράβα από δω….
    (Αυτή η κυρία ψηφίζει κιόλας.)
    Μέχρις εδώ.
    Άρις

Σχολιάστε